۲ ـ کاتوزیان ـ محمد علی . اقتصاد سیاسی ایران ـ انتشارات پاپیروس . ۱۳۶۶
۳ ـ اشرف ـ احمد . موانع رشد سرمایه داری در دوره قاجار ـ انتشارات پیام . ۱۳۵۹
۴ ـ پزشکی ـ محمد . سید علی . حسینی زاده . انقلاب اسلامی چرایی و چگونگی رخداد آن . دفتر نشر معارف . ۱۳۸۱
تولید و صدور نفت هر ساله بدون استثناء تا سال ۱۳۰۵ افزایش می یافت و در این سال به بیش از ۴ برابر مقدار تولید آن در سال ۱۲۹۸ رسید . ارزش صادرات نفت نیز افزایش و به اندکی کمتر از دو برابر ۱۲۹۸ رسیده بود . عواید نفت ایران بین سال های ۱۳۰۳ و ۱۳۰۵ به بالاترین سطوح افزایش یافت .
در بخش های اقتصاد داخلی ( یعنی غیر نفتی ) نشانه های بهبود و تحرک دیده می شد که با درآمدهای نفت بی ارتباط نبود . عملکرد بخش کشاورزی از سال های پیشین بهتر شده بود و تولیدات کشاورزی تا حدودی افزایش یافت . احیای کشاورزی و درآمد فزاینده نفت تراز بازرگانی را بهبود بخشید . صنعت و معادن غیر نفتی نیز تا اندازه ای توسعه یافت. گسترش صنایع عمدتا در بخش خصوصی واقع شده و به این دلیل در جهت برآوردن تقاضای مصرف کنندگان داخلی صورت می گرفت . بخش عمده صادرات صنعتی ایران به فرش اختصاص داشت .
۱ ـ آثار سوء به هم ریختگی و فساد مزمن اجتماعی و سیاسی و اقتصادی که در طول سلطنت پادشاهان متعددی بر هم انباشته شده بود .
۲ـ توسعه اقتصاد سایر کشورهای پیشرفته به تشدید فقر نسبی ایران می انجامید و در موازنه قدرت بین المللی موقعیت کشور را به طور مطلق تضعیف می کرد .
در آن دوران در اروپا دو اتفاق عمده افتاد :
۱ـ رنسانس که زمینه های فرهنگی و اجتماعی لازم برای تحولات صنعتی را ایجاد کرد .
۲ ـانقلاب صنعتی یا ماشینی شدن که به تولید انبوه انجامید از طرفی تحولات علمی و دانشی همگام با تحولات فرهنگی و صنعتی پیش می رفت .
اما در ایران اگرچه صنایعی توشط برخی از تجار و بازرگانان به ایران آورده شد ولی به دلیل عقب ماندگی فرهنگی و نبود زمینه های لازم ایران هیچ گاه صنعتی نشد .
به جزء تامین بودجه مدارس که در اواسط قرن ۱۴ شمسی حدود ۶ درصد درآمد دولت بوده حدود ۶۰ درصد این درآمدها به مصرف ارتش و دستگاه دیوانی و بقیه صرف دربار و مستمری های اشراف می گردید و مبلغ بسیار ناچیز هم صرف خدمات عمومی گردیده است .
ترکیب بازرگانی ایران در این قرن تغییرات چشمگیری داشته به صورتی که باعث افزایش تولید و صادرات فراورده های کشاورزی تجاری و درنتیجه کاهش سایر تولیدات کشاورزی بوده است . به عبارتی می توان گفت صادرات ایران از سمت محصولات ساخته شده به سمت صادرات مواد خام رفته است . باید توجه داشت که این تغییر الگوی صادرات در دورانی رخ داده که رابطه مبادله بین المللی به زیان مواداولیه و به سود محصولات ساخته شده در حال تغییر بود .
ماليات ها در آن دوران عمدتا ماليات ارضي ، ماليات سرانه و ماليات بر درآمد پيشه وران و تعرفه هاي گمرکي بود که ماليات ارضي بيشترين سهم را داشت . در اواخر قرن بر اهميت ساير روش هاي غيرمالي تامين درآمد دولت از قبيل واگذاري امتيازات تجاري به خارجيان ، وام هاي مستقيم خارجي و فروش مناصب دولتي افزوده شد .
وجود نرخ هاي مالياتي بالا انگيزه چنداني براي افزايش توليد و بهروري در کشاورزي باقي نمي گذاشت ، و به طوري که گفته مي شود رکود نسبي توليد مواد غذايي و افزايش قيمت هاي آن از يک طرف و کاهش قدرت خريد درآمدهاي مردم به علت بالا بودن نرخ هاي مالياتي و کاهش ارزش پول از عوامل ايجاد کننده تورم درآن زمان مي باشد .
واحد پول ايران در آن زمان بر پايه استاندارد طلا و نقره بوده و ضرب سکه در اواسط دوران قاجاريه به طور رسمي متمرکز مي شود . کاهش ارزش پول در دوران قاجارها به دو شکل صورت گرفته :
1- کاهش رسمي وزن سکه
2- تنزل غير رسمي مرغوبيت اوزان سکه ها
در دوران اول و دوم جمعيت با نرخ فزاينده اي رو به افزايش بوده است . افزايش جمعيت به علت افزايش زاد وولد و کاهش مرگ ومير ناشي از بکارگيري پيشرفت هاي علمي در امر بهداشت مي باشد . آمارها نشان ميدهد جمعيت ايران تا اواسط قرن 19ميلادي (13 شمسي ) حداکثر 6 ميليون نفر بوده و در اواخر قرن 19 ميلادي به حدود 8-9 ميليون نفر رسيده است .
قاجاريه از ايل هاي کوچ نشين بودند که به همراه مغول ها به ايران وارد شدند . بعدها با صفويان متحد شده و در ساخت سياسي صفويه نفوذ کردند و سرانجام در درگيري هاي طولاني و خونين بعد از کريم خان زند بر ايران مسلط شدند . سلسله قارجايه از سال 1135 تا 1300 شمسي با سلطنت آقا محمدخان قاجار در ايران تاسيس شد . کشتاري که آقا محمد خان در ايالات مختلف به راه انداخت قابل توصيف نيست . دولت قاجاري بر سلطنت استبدادي شديد استوار بود . شاه در عمل قدرت برتر کشور محسوب مي شد .
با برسي دوران سلطنت قاجار مشاهده مي کنيم که پادشاهان و موسسين اوليه اين سلسله از لحاظ وضعيت اجتماعي و سياسي با آخرين پادشاهان آن تفاوت چشگيري داشتند . تحولاتي که در آن دوران چه در خارج از کشوراز قبيل صنعتي شدن و تحولات سياسي ، اجتماعي و فرهنگي مرتبط با آن و چه در داخل کشور اتفاق افتاد بسيار زياد و قابل بررسي مي باشد . از جمله :
1- گسترش حوزه اقتدارامپراطوري هاي خارجي
2- فروش امتيازات به خارجيان
3- انباشت وام هاي دريافتي از خارجيان
4- افزايش کسري تراز پرداختها
5- کاهش سريع ارزش پول
6- ناآرامي فزاينده اجتماعي ، سياسي
7- سست شدن کنترل مرکزي براي ايالات و ولايات
سلطنت قاجارها را مي توان به سه دوره پي درپي تقسيم کرد :